“Bij sommige moskeeën is de oproep tot het ochtendgebed uitermate grappig: “Allahu Akbar … Hayya ‘alas-Salah (kom bidden) …  As-salatu khairum minan-naum (Bidden is beter dan slaap) … En dan volgt de eigen toevoeging: “Kom nu van je vrouw af! Het is tijd om te bidden.” 
 

Ramadan in Sierra Leone

Het is ramadan, en dan komen heel veel dingen tot stilstand in Sierra Leone. Voor niet-moslims althans, die volgens de officiële cijfers 40% van de bevolking uitmaken. Vlak voordat de ramadan begint is er voor hen nog een laatste avond dat er volop gefeest mag worden – lokbush – daarna is het een maand lang verboden veel lawaai te maken. Straatclubs in woonwijken, die normaal gesproken veel overlast veroorzaken omdat zij ook op doordeweekse dagen tot in de kleine uurtjes open zijn, zijn een maand out of business. Maar ook normale huishoudens houden tijdens de vastenmaand de ramen en deuren gesloten als ze harde muziek willen draaien. Geen schallende radio’s en televisie’s om half zes ‘s ochtends of twaalf uur ‘s nachts. De ramadan brengt dan ook een oase van rust. Als je het geluk hebt niet op steenworp afstand te wonen van een moskee.

Dat geluk heb ik niet. In een straal van 50 meter van mijn huis staan twee moskeeën die met elkaar wedijveren om de meeste bezoekers binnen te halen. De ramadan is een belangrijke tijd voor hen aangezien er veel verzoeken komen van gelovigen voor speciale gebeden en diensten, en dat stiekem toch geld in het laatje van de imam betekent. Beide imams hebben uitgevonden dat een megafoon vóór de microfoon houden een vreselijk kabaal maakt, dus doen ze het beiden gretig. Iedere ochtend om half zes zit ik dan ook van schrik rechtop in mijn bed, omdat ik denk dat er een imam naast mijn bed staat te roepen. Het is inderdaad zó hard. Oorverdovend. Bij sommige moskeeën is de oproep tot het ochtendgebed uitermate grappig: “Allahu Akbar … Hayya ‘alas-Salah (kom bidden) …  As-salatu khairum minan-naum (Bidden is beter dan slaap) … En dan volgt de eigen toevoeging: “Kom nu van je vrouw af! Het is tijd om te bidden.” Dan kan je er nog een beetje om lachen. Beide moskeeën bij mij in de straat kennen helaas alleen de ultra-klaaglijke versie. Maar goed, ik heb erger meegemaakt. Toen ik in een plattelandsdorpje verbleef waar ze geen geld hadden voor mega- en microfoons en de imam door het open raam bleef brullen tot ik opstond.

De ramadan brengt voor niet-moslims dus wat kleine ongemakjes met zich mee. Geen harde muziek. Maar ook geen uitdagende kledij. Niemand maakt daar echt een probleem van, dus is het een maand waarin je weinig kortje rokjes en lage decolleté’s voorbij ziet komen. Sommige vrouwen trekken zich er niets van aan en kunnen op een hoop afkeurende blikken rekenen en in een heel enkel geval komt het tot een confrontatie. Twee jaar geleden werd op één van de belangrijkste zenuwpunten van de hoofdstad – Freetown – een vrouw met een stok geslagen door islamitische straatverkoopsters die daar aanstoot aan namen. De rest van de samenleving was het er al gauw over eens: de kortgerokte vrouw had erom gevraagd. Van moslims wordt namelijk ook verdraagzaamheid en toleratie gevraagd voor het Christelijk geloof, en zolang beiden voor elkaar buigen, is er niets aan de hand.

Voor niet-moslims zitten er echter ook grote voordelen aan de ramadan. Waar mensen normaal gesproken je deur plat lopen in de hoop dat er iets te eten te scharrelen valt , blijven bevriende moslims tijdens de vastenmaand weg. En als ze wel langskomen hoeven ze uiteraard niets te eten en te drinken, waardoor ramadan voor niet-moslims – ondanks de exhorbitante prijsstijgingen – al met al een hele goedkope maand is. Pas als men zich opmaakt voor het suikerfeest is het tijd te zorgen dat je onvindbaar bent, want dat is ook de tijd dat iedereen komt bedelen om geld. Voor nieuwe kleding en allerlei andere soorten suikerfeestbenodigdheden.

Ramadan moslims

Sierra Leone is, volgens de officiële cijfers, overwegend islamitisch. Al waag ik het in te schatten dat van de (officiële) 60% moslims ongeveer de helft slechts ‘ramadan moslim’ is. Of anders gezegd: mensen die wel in de islam (zeggen te) geloven, maar alleen tijdens ramadan praktiseren. Of ze doen net alsof ze praktiseren. Ze doen net alsof ze vasten, gaan in hun eentje naar de stad, eten en drinken zoveel ze willen, om ‘s avonds netjes aan te schuiven bij het breken van het vasten. Dan zijn er de moslims die wel vasten, maar alleen omdat ze denken dat hun zonden dan worden vergeven en niet vanuit een echte geloofsovertuiging. Bovendien worden ze ervan beschuldigd dat ze in alle andere opzichten de geloofsregels overtreden – zowel buiten als tijdens de ramadan – en dus alleen met de ramadan meedoen uit interessantdoenerij. En tot slot zijn er nog de moslims die het geloof geërfd hebben en uit respect voor de familie meevasten.

Het is de enige maand in het jaar dat ook de armen genoeg te eten hebben. Om ongeveer half zeven ‘s avonds gaat er een eindeloze stroom met manden met eten naar de moskeeën, waar de gelovige gemeenschap gezamenlijk het vasten breekt. Wie geen geld heeft om eten te kopen, schuift dus gewoon aan. Ook armen die tot de 40% niet-moslims behoren, die zich voor de gelegenheid tot ramadan-moslims bekeren. Het gebed voor het einde van het vasten is kort en krachtig. Het is dus nauwelijks een opoffering te noemen, en het gratis eten maakt alles goed. Ze moeten wel snel schrokken, want zonsondergang is hier om vijf over zeven. Het volgende gebed is om twaalf over acht, en daar blijven ze liever niet voor hangen aangezien de sociale druk van de gelovige gemeenschap om te blijven voor de taraweeh – speciale gebeden waarbij soms ellenlange citaten uit de koran worden voorgelezen en die langer dan een uur kunnen duren – een schuldig geweten makkelijk door de knieën dwingt.

Voor hen, ramadan- of anderszins moslim, is de vastenmaand een extreem drukke en dure tijd. Er is van alles te doen rond de ramadan. Naast het vasten, de extra gebeden en de extra diensten in de moskee, is er ramadan televisie en ramadan radio, er zijn ramadan prijsvragen, ramadan loterijen, ramadan spulletjes en natuurlijk is er ook ramadan eten. Drie keer zo duur als normaal. Want met ramadan eten mensen ook drie keer zoveel als normaal. Zegt men. En daarom gaan de marktprijzen drastisch omhoog.

En zoals er ramadan-moslims (gelegenheidsmoslims) zijn, zijn er ook moslims die het geloof wel aanhangen, maar er een eigen – volgens eigen zeggen, modernere – versie op na houden. Een groeiend aantal. Tenminste, als ik op mijn eigen vrienden en kennissenkring mag afgaan. Zij bidden bijvoorbeeld niet vijf keer per dag, maar één of twee keer, gaan niet naar de moskee en doen niet aan ramadan. Voor de meesten van hen geldt dat ze deze tijd niet geschikt vinden voor zoveel investering in het geloof. Ze vinden dat ze in een snelle wereld leven waar ze steeds beducht moeten zijn voor concurrentie. Ze zijn van mening dat ze niet zomaar even het werk kunnen neergooien om zich aan het einde van het liedje aan te sluiten bij de lange rij van armen die van aalmoezen rond moet zien te komen.

ChristMus

Anders dan in vele multireligieuze landen, is er in Sierra Leone weinig discussie over het geloof. Er worden grappen gemaakt over de hypocrisie rond de ramadan, de gelijksoortige hypocrisie van born again christians die alleen op zondag tussen de kerkmuren doen wat het geloof voorschrijft, maar daar blijft het ook wel bij. Een enkele keer komt het tot een confrontatie of machtsstrijd tussen moslims en christenen. Er zijn wat uitwassen hier en daar, zoals een groepje tabliks waarvan men vindt dat ze al teveel radicaliseren (tot nog toe is niemand overigens van mening dat ze een gevaar voor de samenleving vormen) aan de islamzijde, en de born again christians en al te ijverige zendelingen aan de christelijke zijde. En er valt nogal wat te bekeren: kerken schieten hier als paddestoelen uit de grond. De laatste trend in het religieuze landschap zijn de zogenaamde ‘wonderpriesters’ die blinden weer zicht kunnen geven en invaliden weer kunnen laten lopen. Er gaan boze geruchten dat daarbij ook weleens mensen worden geofferd. Zo werd er vorig jaar een Nigeriaanse sekte opgerold die een dergelijk offer vroeg van hun bekeerlingen.

Overigens geldt voor religieuze organisaties en instellingen dat ze hun leden en beneficiairs niet actief mogen verleiden tot bekering, en dat gebeurt dan ook zelden. Voor de scholen ziet het iets ingewikkelder in elkaar. Studenten en/of hun ouders kiezen de school uit waarvan ze vinden dat die het beste onderwijs biedt. Zo gaan veel christenen naar islamitische scholen en omgekeerd. Uiteraard krijg je dan ook ofwel bijbelles ofwel koranles. Dat kan niemand iets schelen. Het voornaamste addertje onder het gras: islamitische scholen bieden hun beste onderwijs en de moeilijkste vakken aan op zondagen, en de christelijke scholen doen dat op vrijdagen. Datzelfde geldt voor tests. Er zijn ouders die niet in onderwijs geloven – voornamelijk mensen uit stammen die traditioneel uit handelaren en ambachtslieden bestaan – en daar dus niet mee instemmen, maar ik hoor het weinig. Dit soort ouders probeert overigens hun kinderen überhaupt van school weg te houden.

Niet alleen voor onderwijs geldt een grote flexibiliteit als het op geloofsbelijdenis aankomt: moslims kunnen in de kerk bidden en christenen in de moskee, mochten ze dat willen. En dat komt regelmatig voor. Het pensioenrecht is voor christenen anders dan voor moslims omdat de laatste groep polygamie mag bedrijven. En moslims en christenen kunnen met elkaar trouwen zonder hun eigen geloof op te geven, waarbij wel geldt dat – indien het om een moslimman en een christelijke vrouw gaat – er sprake moet zijn van een monogaam huwelijk. Sierra Leone heeft een interreligieuze raad die zich over vraagstukken tussen de twee geloven buigt. Deze interreligieuze raad zorgt er ook voor dat de huwelijksceremonie zowel islamitisch als christelijk is, en ingezegend wordt door imam en pastoor/priester/dominee tezamen.

Bekeringen tussen de twee geloven volgen de lijn van eenrichtingsverkeer: moslims bekeren zich zeer regelmatig tot het christendom, andersom gebeurt dat nauwelijks. Dat komt omdat christenen in de regel vinden dat moslims onderontwikkeld en ongemanierd zijn en bekering tot de islam zou voor hen dus een stap terug in hun eigen ontwikkeling betekenen. Die gedachte komt overigens voort uit de koloniale tijd, toen de Britse koloniale meester de Krio (bevrijde slaven uit Engeland en bovendien christenen) boven alle andere stammen verhief en is op weinig anders gebaseerd dan de sociale ladder die eraan vasthangt.

In principe gelden in Sierra Leone twee regels als het om religie gaat. De eerste regel: als je maar in god gelooft. Welke god maakt niet zoveel uit, en hoe je gelooft ook niet. En de tweede regel: als je elkaars geloof maar respecteert. En dat gebeurt over het algemeen ook. De beide geloven lopen door elkaar heen en kennen een grote tolerantie tegenover elkaar. Met name de jongere generaties refereren aan zichzelf als ‘ChristMus’. Een christian-muslim. Van beide geloven nemen ze wat hen aanstaat en hoe het in hun straatje te pas komt. Religieuze nationale feestdagen zijn Moulid Ul Nabi, Goede Vrijdag, Paasmaandag, Eid Ul Fitri, Eid Ul Adha, eerste en tweede Kerstdag. De ramadan is dus voor iedereen. Of je nu tablik, orthodox moslim, ramadan moslim, christen, hindu of ongelovige migrant bent. Mensen lachen je wel uit als je als niet-moslim meevast, maar tegelijkertijd kan het niemand iets schelen. Net zoals het ze niet kan schelen als je alleen het suikerfeest meeviert.

Ik vier de rust van de ramadan. Niet de stilte helaas. Tenzij ik een manier vind om mega- en microfoons te saboteren.

•